Jestem Romem. Jestem Polakiem. Jestem działaczem – kilka słów o organizacjach romskich w Polsce
Obecnie w Polsce, zgodnie z informacjami Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, czyli ministerstwa, odpowiedzialnego za sprawy mniejszości narodowych i etnicznych, zarejestrowanych jest więcej niż 80 pozarządowych organizacji romskich. Zgodnie z tymi danymi i oficjalnymi statystykami Romowie są drugą najbardziej aktywną w naszym kraju mniejszością pod względem etnicznej mobilizacji i liczby zakładanych organizacji, zaraz po mniejszości niemieckiej. Kiedy jednak rozpoczął się ten proces organizowania się Romów w Polsce, jak przebiegał i jak wpisywał się w podobne procesy etnicznej mobilizacji Romów w regionie i na świecie?
Światowe początki
Od kiedy możemy mówić, że Romowie zaczęli się organizować w Polsce, różnych krajach i na poziomie międzynarodowym? Tak naprawdę od zawsze – różne grupy romskie miały swoją hierarchię, strukturę, wewnętrzny system utrzymania porządku, słowem – były to zorganizowane zbiorowości. Współcześnie jednak, kiedy mówimy o ruchu romskim, mamy na myśli organizowanie się głównie liderów i liderek romskich, którzy chcą zabiegać o przestrzeganie praw Romów i walczyć o lepszą sytuację społeczności romskich w swoich krajach i na poziomie międzynarodowym. Jeśli chodzi o międzynarodowy ruch romski, to choć współcześni badacze za dekadę jego rozwoju uznają lata 60. XX wieku, to Romowie zaczęli organizować się już dużo wcześniej. Pierwszy międzynarodowy kongres romski miał miejsce w latach 30. XX wieku w Bukareszcie, jednak nie wywarł żadnego wpływu politycznego. Mamy tu i polski akcent: jedne z pierwszych prób stworzenia ponadnarodowej organizacji pancygańskiej inicjował w latach 40. ubiegłego wieku król cygański Rudolf Kwiek – ostatni z dynastii Kwieków. Rudolf Kwiek mianował siebie przewodniczącym Światowej Rady Romów, która to jednak organizacja funkcjonowała jedynie na papierze aż do jego śmierci w 1964 roku. W międzyczasie część członków rodziny Kwieków wyemigrowała do Francji, gdzie założyli wraz z Ionelem Rotaru (czy inaczej Vaidą Voivodem) kolejną organizację – Światową Wspólnotę Romską. Uznano ją we Francji za nielegalną już w 1965 roku z powodu jej żądań o reparacje dla Romów od Niemiec, które podobno powodowały problemy dla rządu Charlesa de Gaulle’a. We Francji, Wielkiej Brytanii, Czechosłowacji, Kanadzie, Finlandii, Grecji, Hiszpanii, USA i Australii powstawały kolejne organizacje romskie, były jednak mało aktywne.
Prawdziwym przełomem było zwołanie przez Międzynarodowy Komitet Cygański pierwszego Światowego Kongresu Romów pod Londynem 8 kwietnia 1971 roku, w ramach którego później narodziła najbardziej znana międzynarodowa organizacja Romów – International Romani Union (IRU; Międzynarodowa Unia Romów/Międzynarodowy Związek Romów). Ta wciąż działająca organizacja odegrała istotną rolą zarówno w etnicznej mobilizacji Romów na poziomie międzynarodowym, jak i formułowaniu celów organizowania się społeczności romskich.
Transformacyjny start
Choć, jak już wspomniano, Romowie są obecnie jedną z najbardziej aktywnych grup mniejszościowych w Polsce, jeśli chodzi o zakładanie organizacji pozarządowych, to początki tego procesu niekoniecznie zapowiadały obecną dynamikę tej formy partycypacji społecznej w romskim wydaniu. Co prawda już w 1952 roku powstało Stowarzyszenie Cyganów Osiadłych w Wałbrzychu, w 1963 roku powołano do życia Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe Cyganów w Tarnowie (które później zmieniało nazwę na Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe Romów w 1984 roku i Centrum Kultury Romów w Tarnowie w 1989 roku), to jednak dopiero w trakcie przemian demokratycznych zaczęły powstawać pierwsze niezależne organizacje romskie. Jak stwierdził Roman Kwiatkowski, prezes jednej z nich – Stowarzyszenia Romów w Polsce z siedzibą w Oświęcimiu, przed 1989 rokiem tak naprawdę nie można mówić o organizacjach romskich z prawdziwego zdarzenie, bo choć: była jedna czy dwie takie organizacje w Polsce, może nawet więcej, ale te organizacje nie miały akceptacji środowiska romskiego. Wręcz były zakazane, wręcz te organizacje były na tzw. cenzurowanym. Nie wolno było z nimi współpracować i w drugą stronę, także to wynikało z pewnej kultury, tradycji tych Romów, którzy nie akceptowali tego typu, ani osiedleń ani nie akceptowali polityki państwa, bo myśmy mieli własną politykę i żyliśmy we własnym środowisku zgodnie z własnymi zasadami i z normami Romanipen (S. Kapralski, M. Kołaczek, J. Talewicz Kwiatkowska, 2015). Potwierdza to też Stanisław Stankiewicz, wieloletni przewodniczący IRU i Centralnej Rady Romów, wskazując na przyczyny prób kontrolowania Romów przez władze PRL: No przecież takie różne niuanse były, o których władze nie wiedziały ale ponieważ władza stanowiła wtedy bezwzględne prawo i niestety partia rządziła, kto był niepodporządkowany, a Romowie w większości nie byli, właściwie to może jednostki, które gdzieś tam dla dobra własnego należały, ale raczej byli tą solą w oku ówczesnej władzy, bo to był lud wolny (Tamże). Podobnie jak w innych krajach i w stosunku do innych mniejszości, zakładanie bądź kontrolowanie istniejących mniejszościowych organizacji pozarządowych było jedną z form monitorowania członków tych zbiorowości. Dopiero więc rok 1989 był zdecydowanym przełomem i początkiem procesu etnicznej mobilizacji Romów w Polsce, który trwa do dziś. Jego początki jednak były dość powolne, szczególnie w porównaniu z innymi krajami Europy Środkowo-Wschodniej. Początki tego procesu w Polsce trafnie skomentował Andrzej Mirga, lider i badacz romski. Jego zdaniem transformacja, zapoczątkowana w 1989 roku, nie pobudziła Romów tak błyskawicznie, jak mogłoby się wydawać. Powodem tego w jego opinii było to, że Romowie w małym stopniu byli świadomi tych przemian. Świadomość etniczna czy narodowa Romów w Polsce była bowiem zaczątkowa, elita intelektualna prawie żadna, potrzeba wyjścia poza grupowe partykularyzmy i aktywności politycznej równie znikoma. Dodatkowo, istnienie i funkcjonowanie tradycyjnej struktury władzy (wójtowie, Zwierzchnik Romów Polskich) stanowiło zaporę w politycznej mobilizacji Romów (Zbigniew Kurcz, 1997). Jednym z ważniejszych bodźców do organizowania się Romów w tamtym okresie były wydarzenia w Mławie w 1991 roku, kiedy doszło do zamieszek romsko-nie-romskich po wypadku samochodowym, spowodowanym przez jednego z członków mławskiej społeczności Romów. Choć tamtejszy wójt romski doprowadził sprawcę na komisariat, o czym policja poinformowała, nie udało się już ostudzić nastrojów i powstrzymać zamieszek, w których rannych i pokrzywdzonych zostało 41 osób i zniszczono wiele domów i mieszkań romskich. Ta sprawa zresztą była jedną z pierwszych wydarzeń, dotyczących mniejszości, omawianych w ogólnopolskich mediach po 1989 roku. Wciąż jednak pod koniec XX wieku proces etnicznej mobilizacji Romów w Polsce rozwijał się powoli – w 1995 roku w Polsce funkcjonowało pięć organizacji romskich, zaś w 1999 roku siedem. Nie zmieniło tego nawet to, że w Polsce zorganizowano Czwarty Światowy Kongres Romów w 1990 roku, w którym z kolei licznie wzięli udział liderzy organizacji romskich z Europy Środkowo-Wschodniej i Południowo-Wschodniej.
Ku Europie
Wszystko zmieniło się wraz z przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej w maju 2004 roku. Dla porównania – w 2000 roku w Polsce istniało oficjalnie 6 organizacji, a w 2004 roku było ich już znacznie więcej. Wśród nich najbardziej aktywne i profesjonalne były: Centralna Rada Romów, Stowarzyszenie Romów w Polsce, Centrum Kultury Romów w Polsce – Stowarzyszenie Kulturalno-Społeczne z siedzibą w Tarnowie, Stowarzyszenie Mniejszości Narodowej Romów „Roma Union” z siedzibą we Włocławku, Stowarzyszenia Romów we Wrocławiu „Romani Bacht”, Stowarzyszenie Romów w Limanowej, Towarzystwo Społeczno – Kulturalne Romów w Rzeczypospolitej Polskiej z siedzibą w Kędzierzynie – Koźlu, Związek Romów Polskich z siedzibą w Szczecinku, Centrum Doradztwa i Informacji dla Romów w Polsce z siedzibą w Łodzi, Radomskie Stowarzyszenie Romów „Romano Waśt”, Romskie Stowarzyszenie Oświatowe „Harangos” z siedzibą w Krakowie, Stowarzyszenie Kobiet Romskich w Polsce z siedzibą w Krakowie, Towarzystwo Krzewienia Kultury i Tradycji Romskiej „Kałe Jakha” z siedzibą w Krakowie, Stowarzyszenie Romów w Krakowie, Stowarzyszenie Społeczności Romskiej „Familia” w Tarnowie, Stowarzyszenie Kultury Romskiej „Hitano” w Olsztynie, Stowarzyszenie Twórców i Przyjaciół Kultury Cygańskiej z
siedzibą w Gorzowie Wielkopolskim, Stowarzyszenie Romów w Stalowej Woli, Stowarzyszenie Romów w Polsce „Czerchań” z siedzibą w Bytomiu, Stowarzyszenie „Nowa Roma” z siedzibą w Lublinie, Stowarzyszenie „Nowa Roma” z siedzibą w Lublinie, Małopolskie Stowarzyszenie Romów w Andrychowie, Stowarzyszenie Mniejszości Narodowej Cyganów RP „Solidarność” z siedzibą w Kielcach czy Stowarzyszenie Romów Okręg Nowy Sącz z siedzibą w Laskowej. Bez wątpienia możliwości realizowania projektów dofinansowanych z krajowych i europejskich środków finansowych, miały decydujący wpływ na przyspieszenie organizowania się Romów w Polsce. Oczywiście tendencja ta nie jest unikatowa ani dla Polski, ani dla Romów – podobne zwiększenie aktywności obserwowano również wśród innych mniejszości etnicznych i społecznych w krajach tzw. nowej Unii. Bez wątpienia jednak Romowie – najliczniejsza mniejszość w Europie, do tego o charakterze transnarodowym – zaczęli bardzo dynamicznie się organizować właśnie po 2004 roku. Proces etnicznej mobilizacji mniejszości romskiej rozwija się zresztą do teraz dość energicznie, także w Polsce.
Według najbardziej aktualnych (choć dość „wiekowych”) dostępnych danych GUS, w latach 2009-2011 funkcjonowało 35 organizacji romskich, działających na terenie 14 województw i mających łącznie 17 tysięcy członków (GUS 2013). Niemal 1/3 z nich określiła swoją działalność jako ogólnopolską. Dane innych instytucji w późniejszym okresie pokazywały dalszy rozwój organizowania się Romów w Polsce. Badaczka Romów i liderka organizacji romskich – Agnieszka M. Caban, powołując się na ówczesne dane MSWiA, wspomina o ponad 120 działających stowarzyszeniach i fundacjach (Agnieszka M. Caban, 2014). W raporcie Najwyższej Izby Kontroli z 2015 roku czytamy natomiast o 79 romskich organizacjach, partycypujących w Programie rządowym na rzecz społeczności romskiej (NIK 2015), a Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji mówi o ponad 80 zarejestrowanych organizacjach (MSWiA, 2021). Rejestr stowarzyszeń, innych organizacji społecznych Krajowego Rejestru Sądowego wykazuje natomiast 118 organizacji, które w swojej nazwie mają słowa: Rom/ów, romski/a/e i cygański/a/e, z czego 7 zaniechało działalności (Beata Machul-Telus, 2019). Organizacją z największą liczbą członków i członkiń, zgodnie z danymi GUS, jednak bazujących na informacjach, które przekazały te właśnie organizacje, jest Stowarzyszenie Mniejszości Narodowej Cyganów w Polsce „Solidarność” z siedzibą w Kielcach, liczące 7,5 tys. członków. Do największych organizacji romskich pod względem liczebności członków należą również: Stowarzyszenie Romów w Polsce z siedzibą w Oświęcimiu (4 tys.), Związek Romów Polskich z siedzibą w Szczecinku (1,2 tys.) oraz wspominane już Stowarzyszenie Kulturalno-Społeczne Romów Centrum Kultury Romów w Tarnowie (1 tys.).
Tę dużą aktywność potwierdzają różne badania m.in. w wywiadach antropolożki kulturowej Joanny Talewicz-Kwiatkowskiej wielu respondentów wskazywało na duży poziom organizowania się mniejszości romskiej, stwierdzając na przykład, że: teraz to, co wioska, to stowarzyszenie. Dobrze, niech działają i uczą ludzi o naszej kulturze czy też: organizują koncerty i jakieś tam pogadanki w szkołach. To jest bardzo potrzebne, bo dzieci jak będą o sobie więcej wiedział i jak się ich szacunku do drugiego człowieka nauczy to będą się lepiej dogadywały (Joanna Talewicz-Kwiatkowska, 2013). Zdaniem politologa i romologa Marcina Szewczyka tworzenie i działanie w organizacjach pozarządowych jest dla mniejszości romskiej jedną z najbardziej pożądanych form uczestnictwa w społeczeństwie obywatelskim, dlatego że: okazały się one – bardzo kuszącym w swoich założeniach – sposobem na działanie dla Romów. Są bowiem jednocześnie sformalizowane i jednocześnie całkiem swobodne (Szewczyk, 2014). Zdecydowanie można pokusić się o stwierdzenie, że proces etnicznej mobilizacji Romów w Polsce przejawia tendencje występujące w innych krajach regionu. Podobne też, choć czasem w nieco innej skali, związanej ze znacznie mniejszym niż w państwach Europy Środowo-Wschodniej i Południowo-Wschodniej odsetkiem populacji romskiej w Polsce (ok. 17 tys. – NSP 2011) pozostają obszary działania i cele, jakie stawiają sobie w swojej działalności liderzy i liderski romskie w naszym kraju. Organizacje te działają głównie w następujących obszarach: edukacja, rynek pracy, poprawa dostępu do opieki zdrowotnej, poprawa sytuacji mieszkaniowej (tożsame z celami programów wsparcia socjalnego, realizowanych na rzecz Romów w Polsce i w Europie), jak również upamiętnianie zagłady Romów i Sinti podczas II wojny światowej, podtrzymywanie tożsamości, języka i kultury grup romskich, jak i zwalczanie antycyganizmu i wszelkich form dyskryminacji wobec Romów oraz monitorowanie przestrzegania praw Romów jako równoprawnych obywateli. Jednakże w Polsce rola tradycyjnego podziału władzy, wewnątrzgrupowej struktury i hierarchii społecznej wciąż ma bardzo duże znaczenie, często dużo większe niż w innych krajach.
Na koniec
Etniczna mobilizacja Romów w Polsce oraz aktywizacja liderów i liderek romskich to zjawisko stosunkowo nowe i utożsamiane głównie z okresem po 1989 roku. Dopiero jednak XXI wiek stał się czasem akceleracji tego procesu. Nie bez wpływu były tu możliwości ubiegania się o dotacje państwowe oraz chęć poprawy sytuacji społeczno-ekonomicznej i relacji mniejszość-większość. Bezsprzeczne jest natomiast, że wstąpienie Polski do Unii Europejskiej wpłynęło na istotne zwiększenie liczby powstających i działających organizacji romskich, które nie tylko uzyskały możliwość działania na rzecz swoich społeczności, ale także uzyskały dostęp do środków finansowe na aktywności w różnych obszarach dla nich priorytetowych. Ponadto, akcesja do UE pobudziła rozwój współpracy romskich organizacji z Polski z międzynarodowymi partnerami – romskimi i nie-romskimi.
Nie jest obecnie możliwe jednoznaczne rozstrzygnięcie, jaka jest jakość działań prowadzonych przez organizacje romskie oraz ile z tych organizacji powstało jedynie w celu pozyskania środków, a nie z poczucia misji i chęci pomocy Romom – weryfikacja i ocena tego będzie być może uprawomocniona dopiero wtedy, gdy realizacja poszczególnych strategii krajowych na rzecz Romów, wdrażanych zarówno z budżetów państw, jak i ze środków Unii Europejskiej, zostanie zakończona.
Z pewnością też kontakty poszczególnych liderów i organizacji romskich z Polski, a także innych państw członkowskich UE uległy nasileniu, wzmocnieniu, a także profesjonalizacji, podobnie jak sami liderzy i zarządzane przez nich organizacje. Wciąż jednak organizowanie się społeczności romskich w Polsce, jak i w całej Europie, ogranicza się głównie do liderów i liderek romskich, a nie do mobilizacji i aktywizacji społecznej i politycznej większej liczby tej społeczności. Optymizmem napawa jednak fakt, że tych aktywnych polskich Romów, zarówno na poziomie lokalnym, jak i krajowym i międzynarodowym jest z roku na rok coraz więcej. Także obszary działalności i projekty, realizowane przez romskie organizacje są coraz bardziej zróżnicowane i angażują zarówno liderów tradycyjnych, ale także nowoczesnych, z coraz większą widoczną aktywnością kobiet-liderek. Pozostaje nam teraz tylko obserwować partycypację społeczną polskich Romów, szczególnie wobec dynamicznie się potęgujących wyzwań współczesności, zarówno na poziomie krajowym, jak i globalnym. Migracje, dyskryminacja mniejszości, wzrastające nastroje ksenofobiczne i populistyczne, jak i zmiany kulturowe to tylko niektóre z nich, które już podejmują i podejmować będą działacze i działaczki romskiej w najbliższym czasie.
Małgorzata Kołaczek
Literatura:
Caban M. Agnieszka, Organizacje romskie w Polsce – rzeczywistość w praktyce, „Wschodnioznawstwo” 8, 2014, http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Wschodnioznawstwo/Wschodnioznawstwo-r2014-t8/Wschodnioznawstwo-r2014-t8-s57-69/Wschodnioznawstwo-r2014-t8-s57-69.pdf
Charakterystyka mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce, http://mniejszosci.narodowe.mswia.gov.pl/mne/mniejszosci/charakterystyka-mniejs/6480,Charakterystyka-mniejszosci-narodowych-i-etnicznych-w-Polsce.html#romowie
Działania administracji publicznej na rzecz ochrony praw mniejszości romskiej w Polsce, Najwyższa Izba Kontroli, 2015, https://www.nik.gov.pl/plik/id,13073,vp,15485.pdf
Główny Urząd Statystyczny, Notatka sygnalna 24.08.2010 http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/oz_Wyznania_religijne_i_stowarzyszenia_narodowosciowe_i_etniczne_w_Polsce_2006_2008.pdf
Kapralski Sławomir, Kołaczek Małgorzata, Talewicz-Kwiatkowska Joanna, Kierunek przyszłość. 25 lat wolności a Romowie, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2015
Kołaczek Małgorzata, Działalność romskich organizacji społecznych po 1989 roku [w:] Beata Machul-Telus, Romowie, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2019
Kołaczek Małgorzata, Etniczna mobilizacja Romów a Unia Europejska. Polska, Słowacja, Węgry, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2015
Kurcz Zbigniew (red.), Mniejszości narodowe w Polsce, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1997
Szewczyk Marcin, Pozarządowy Rom, 2014, http://romowie.blogspot.com/2014/12/
Talewicz-Kwiatkowska Joanna, Wpływ aktywności finansowej Unii Europejskiej na położenie społeczne Romów w Polsce, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2013
